Czy kosy odlatują na zimę? Poznaj zwyczaje tych ptaków

Część kosów rzeczywiście odlatuje na zimę, ale wiele osobników zostaje w Polsce przez cały rok i można je obserwować nawet przy śniegu. Decyduje o tym głównie dostęp do pożywienia, pogoda oraz to, czy mamy do czynienia z populacją miejską czy leśną. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, dlaczego jedne kosy odlatują, a inne zostają i jak możesz im pomóc zimą, przeczytaj dalszą część artykułu.

Jakie kosy odlatują na zimę, a jakie zostają?

Kos zwyczajny (Turdus merula) jest w Polsce gatunkiem częściowo wędrownym. Oznacza to, że część populacji zachowuje się jak typowe ptaki wędrowne, ale pozostałe osobniki prowadzą osiadły tryb życia. Samce zamieszkujące miasta bardzo często pozostają na swoich terytoriach przez całą zimę, bo korzystają z łagodniejszego klimatu miejskiego i łatwego dostępu do pokarmu. Samice oraz ptaki z terenów wiejskich i leśnych częściej decydują się na odlot w kierunku południowym lub zachodnim.

Dorosłe kosy znane z Twojego ogrodu niekoniecznie są tymi samymi ptakami, które widzisz w styczniu. Część osobników odlatuje jesienią do Europy Zachodniej, przede wszystkim do Niemiec, Francji czy krajów Beneluksu, a ich miejsce zajmują ptaki z chłodniejszych regionów północno‑wschodniej Europy. Dlatego zimą nad karmnikiem może latać „mieszanka” kosów miejscowych i przybyszy z daleka.

Kiedy kosy zaczynają jesienną wędrówkę?

Pierwsze ruchy migracyjne kosów pojawiają się zazwyczaj w drugiej połowie sierpnia, ale wyraźna fala odlotów przypada na wrzesień i październik. W tym czasie w parkach i na skrajach lasów widać ptaki intensywnie żerujące na jarzębinie, dzikiej róży czy głogu, bo muszą szybko zgromadzić rezerwy tłuszczu. Im bardziej na wschód i północ znajduje się lęgowe terytorium kosa, tym wcześniej ptaki decydują się na wędrówkę, by nie zostać zaskoczonym przez śnieg i długotrwały mróz.

Dlaczego część kosów zimuje w Polsce?

W miastach kos ma dostęp do pokarmu przez cały rok – korzysta z nasadzeń ozdobnych, resztek ludzkiego jedzenia oraz karmników. Zimą bazuje na owocach rokitnika, berberysu, irgi czy śliwy wiśniowej, a na trawnikach potrafi znaleźć larwy owadów pod cienką warstwą śniegu. Jeżeli temperatury nie spadają przez dłuższy czas poniżej –10°C, ptakowi bardziej opłaca się zostać niż ryzykować długą podróż, która zawsze wiąże się z wysoką śmiertelnością młodych i słabszych osobników.

Jak rozpoznać kosa i odróżnić samca od samicy?

W ogrodach i parkach najpierw słyszymy kosa, a dopiero potem go widzimy. Jego śpiew jest donośny, dźwięczny, z wyraźnie gwizdanymi frazami – typowo rozbrzmiewa o świcie i o zmierzchu w sezonie lęgowym. Dorosły samiec ma błyszczące, jednolicie czarne upierzenie oraz intensywnie pomarańczowy dziób i żółtą obwódkę wokół oka, co czyni go łatwo rozpoznawalnym nawet z większej odległości.

Samica wygląda zupełnie inaczej – jej pióra są brązowe, z jaśniejszym, delikatnie cętkowanym spodem ciała, a dziób jest ciemniejszy, często brunatnopomarańczowy. Młode ptaki, które wyleciały z gniazda w danym roku, przypominają samice, ale zwykle są bardziej plamiste na piersi. Dopiero po pierwszym pierzeniu samce stopniowo nabierają charakterystycznej czarnej barwy i jaskrawego dzioba.

Jak odróżnić kosa od innych drozdów?

W czasie przelotów kos często pojawia się razem z kwiczołem czy drozdem śpiewakiem. Kwiczoł ma szare barki i żółty brzuch nakrapiany ciemnymi plamkami, a jego głos to szorstkie „czek‑czek”. Drozd śpiewak jest mniejszy od kosa, brązowy z mocnymi plamami na piersi i bardzo donośnie śpiewa, powtarzając krótkie motywy po kilka razy. Kos jest z nich największy i najbardziej związany ze środowiskiem ludzkim, często żeruje na trawniku niemal pod nogami spacerowiczów.

Gdzie kosy spędzają zimę?

Kosy z Polski wybierają głównie kierunek południowo‑zachodni – lecą w stronę basenu Morza Północnego, zachodniej Francji, czasem aż do północnych Włoch czy Hiszpanii. Wędrówka nie odbywa się jednym skokiem: ptaki poruszają się etapami, zatrzymując się w miejscach bogatych w pokarm, na przykład w dolinach dużych rzek czy na terenach rolniczych z krzewami owocującymi aż do zimy.

Część osobników zatrzymuje się już w zachodnich rejonach Polski, gdzie klimat jest łagodniejszy niż na wschodzie kraju. Dzięki temu ten sam gatunek może jednocześnie występować jako ptak osiadły i wędrowny. Z kolei kosy lęgnące się w Skandynawii czy krajach bałtyckich często zimują właśnie w Polsce, szczególnie w pasie nadmorskim i na terenach większych aglomeracji.

Jak wygląda noclegowisko kosów?

Zimą kosy chętnie nocują zbiorowo na gęstych, zimozielonych krzewach lub w zwartych koronach drzew iglastych. W miastach wybierają żywopłoty z tui lub cisów, a na osiedlach – świerki rosnące blisko budynków. Takie miejsca osłaniają ptaki od wiatru i częściowo od opadów. Kilkanaście lub nawet kilkadziesiąt osobników może korzystać z jednego „noclegowiska”, co poprawia ich bezpieczeństwo – drapieżnik ma trudniej upolować konkretną sztukę, gdy całe stado alarmuje.

Jak pogoda i klimat wpływają na wędrówki kosów?

Łagodne zimy, które w Polsce coraz częściej pojawiają się po 2015 roku, sprzyjają pozostawaniu kosów w kraju. Krótkie epizody mrozów do –5 czy –8°C nie są dla nich dużym problemem, szczególnie jeśli w mieście świeci słońce, a śnieg szybko znika. Problem zaczyna się, gdy kilka dni z rzędu słupek rtęci spada poniżej –10°C, a ziemia zamarza na tyle mocno, że ptaki nie mogą dostać się do dżdżownic, larw czy innych bezkręgowców.

W takich okresach ptaki, które wcześniej zdecydowały się zimować na miejscu, próbują utrzymać się przy życiu dzięki owocom na krzewach oraz dokarmianiu przez ludzi. Jeżeli ostry mróz przychodzi gwałtownie w listopadzie, kiedy na krzewach jest jeszcze niewiele dojrzałych owoców, śmiertelność wśród kosów jest wyższa. Gdy silne mrozy nadejdą dopiero w styczniu czy lutym, ptaki zwykle wchodzą w ten okres dobrze odżywione i w lepszej kondycji.

Dostęp do naturalnego pokarmu i długość okresów mrozów poniżej –10°C decydują, czy kos lepiej zniesie zimę na miejscu, czy musi szukać łagodniejszego klimatu

Czy zmiany klimatu zmieniają zachowanie kosów?

W ostatnich latach ornitolodzy notują przesunięcie wędrówek – kosy wracają na lęgowiska wcześniej, częściej też podejmują próby zimowania na północ od tradycyjnych zimowisk. W dużych miastach Europy Środkowej gatunek ten stał się typowym ptakiem całorocznym. Więcej śniegu i niższe temperatury wciąż zatrzymują go jednak na południu kontynentu, dlatego obserwuje się silne zróżnicowanie zwyczajów nawet w obrębie jednej populacji.

Jak pomóc kosom zimą w ogrodzie lub na balkonie?

Jeśli chcesz, by kosy regularnie pojawiały się koło domu, warto zapewnić im bezpieczne miejsce do żerowania i osłonę przed wiatrem. Ptaki te rzadko korzystają z wysokich, wiszących karmników – preferują pokarm podawany na ziemi albo na nisko zawieszonej platformie. Dobre warunki przy karmniku są szczególnie ważne podczas odwilży po okresie silniejszych mrozów, kiedy naturalne źródła pożywienia zostały już wyczerpane.

Jaki pokarm dla kosów jest najlepszy?

Kos nie jest typowym „ziarnojadem”, dlatego z klasycznej mieszanki dla wróbli czy sikor wybierze tylko kilka większych nasion. Jego naturalna dieta to głównie bezkręgowce oraz owoce. Zimą sprawdzają się:

• pokrojone jabłka i gruszki, najlepiej lekko nadpsute, bo są wtedy bardziej miękkie,
• rodzynki, namoczone wcześniej w wodzie,
• mieszanki suszonych owoców bez dodatku cukru i konserwantów,
• niesolone gotowane warzywa korzeniowe (np. marchew w drobnych kawałkach).

Silnie solone lub przyprawione resztki z kuchni są dla kosów szkodliwe, podobnie jak chleb, który pęcznieje w przewodzie pokarmowym. Tłuszcz zwierzęcy, np. słonina, bywa zjadany, ale w zbyt dużych ilościach obciąża wątrobę. Najbezpieczniej podawać go w małych dawkach i zawsze w formie niesolonej.

Jak zorganizować miejsce dokarmiania?

Pokarm najlepiej wykładać na niewielkiej, łatwej do umycia tacy, ustawionej na wysokości 20–40 cm nad ziemią. Taka platforma utrudnia dostęp kotom, a jednocześnie pozwala ptakom zachować naturalny sposób żerowania. Teren wokół karmnika warto regularnie oczyszczać z odchodów i resztek spleśniałego jedzenia, by nie sprzyjać rozprzestrzenianiu się chorób. W pobliżu dobrze sprawdzą się gęste krzewy – dają kosom szybkie schronienie w razie ataku kota czy krogulca.

Czy kosy potrzebują wody zimą?

Śnieg teoretycznie zabezpiecza potrzeby wodne ptaków, ale jego zjadanie wymaga dodatkowej energii na ogrzanie organizmu. Płytkie naczynie z czystą, niezamarzniętą wodą pomaga kosom utrzymać dobrą kondycję. Misę trzeba codziennie myć i uzupełniać świeżą wodą, a w czasie silnego mrozu przenosić na noc do chłodnego pomieszczenia i wystawiać ponownie rano.

Prosta taca z pokrojonymi jabłkami oraz płytka miska z wodą potrafią zdecydować, czy kos przeżyje najtrudniejsze zimowe dni w Twoim ogrodzie

Jak obserwować zwyczaje kosów przez cały rok?

Kosy świetnie nadają się do codziennej obserwacji, bo łatwo przyzwyczajają się do obecności ludzi. Wystarczy poświęcić kilka minut dziennie, by zauważyć stałe trasy ich przelotów między miejscami żerowania a noclegowiskiem. Wiosną samce zaczynają śpiewać już w lutym lub na początku marca, często siadając zawsze na tym samym drzewie czy antenie – to dobra okazja, by sprawdzić, czy zimę przetrwał ten sam osobnik, który gniazdował w pobliżu rok wcześniej.

W okresie lęgowym kosy zwykle wyprowadzają 2–3 lęgi. Gniazdo budują nisko – w żywopłocie, gęstym krzewie, czasem w nietypowym miejscu, jak osłonięta półka czy donica na balkonie. Warto wtedy ograniczyć prace ogrodowe w najbliższym otoczeniu gniazda, bo samica wysiadująca jaja łatwo się płoszy. Młode, które dopiero co opuściły gniazdo, często siedzą na ziemi i nie potrafią jeszcze dobrze latać, dlatego nie trzeba ich od razu zabierać – rodzice są zwykle w pobliżu i karmią pisklęta poza gniazdem.

Kos, który całkowicie ufa otoczeniu, potrafi szukać dżdżownic w odległości zaledwie kilku metrów od człowieka, zachowując przy tym pełną czujność na drapieżniki

Obserwując kosy przez cały rok, szybko zauważysz, jak różne strategie przyjmują – jedne odlatują na zimę, inne zostają w mieście, a kolejne pojawiają się z północy, by u nas przeczekać mrozy. Ten sam gatunek pokazuje tak szeroką gamę zachowań, że nawet w zwykłym miejskim parku nigdy nie brakuje nowych szczegółów do zaobserwowania.